Dil adamyň pikirini, duýgusyny we garaýşyny beýan etmeginiň esasy serişdesidir. Okuwçynyň bilim derejesi diňe bir onuň sapakda alan maglumatlary bilen däl, eýsem öz pikirini dogry, düşnükli we medeniýetli beýan edip bilşi bilen hem kesgitlenýär. Şonuň üçin türkmen dili we edebiýaty sapaklarynda okuwçylaryň sözleýiş medeniýetini ösdürmek möhüm wezipeleriň biridir. Sözleýiş medeniýeti diýlende, diliň söz baýlygyny ýerlikli ulanmak, sözleri dogry aýtmak, sözlemleri grammatik taýdan dogry düzmek, pikirleri yzygiderli beýan etmek we gepleşikde edepli bolmak düşünilýär. Bu başarnyklar okuwçynyň diňe bir okuw işinde däl, eýsem gündelik durmuşynda we jemgyýetçilik gatnaşyklarynda hem uly ähmiýete eýedir. Sözleýiş medeniýetiniň esasy şertleri: Okuwçylaryň sözleýiş medeniýetini ösdürmek üçin ilki bilen olaryň dogry diňlemek, düşünmek we jogap bermek endiklerini kemala getirmek zerurdyr. Mugallym sapakda okuwçynyň sözüni bölmezden diňlemeli, onuň pikirini erkin beýan etmegine şert döretmeli. Şonda okuwçy özüne bolan ynamyny artdyrýar we pikirini has aýdyň aýtmaga çalyşýar. Sözleýiş medeniýetiniň möhüm şertleriniň biri hem söz baýlygydyr. Söz baýlygy ýeterlik bolmadyk okuwçy öz pikirini doly beýan etmekde kynçylyk çekýär. Şonuň üçin her sapakda täze sözleriň manysyny düşündirmek, olaryň manydaş we garşydaş sözlerini tapdyrmak, sözleri sözlem içinde ulanmak peýdalydyr. Şeýle işler okuwçylaryň işjeň sözlük goruny baýlaşdyrýar. Mundan başga-da, sözleýişde edep kadalaryny berjaý etmek hem möhümdir. Salamlaşmak, haýyş etmek, minnetdarlyk bildirmek, ulyny sylamak, kiçä hormat goýmak ýaly endikler okuwçylaryň gündelik gepleşiginde berkidilmelidir. Netijeli usullar we okuw işleriniň görnüşleri: Okuwçylaryň sözleýiş medeniýetini ösdürmekde söhbetdeşlik usuly aýratyn netijelidir. Mugallym belli bir tema boýunça soraglar berip, okuwçylary öz pikirlerini aýtmaga höweslendirýär. Mysal üçin, “Kitap okamagyň peýdasy nämede?”, “Tebigaty goramak üçin näme etmeli?” ýaly soraglar okuwçylaryň pikirlenmegine we öz garaýşyny delillendirmegine mümkinçilik berýär. Toparlaýyn işler hem gowy netije berýär. Okuwçylar kiçi toparlara bölünip, belli bir mesele boýunça pikir alyşýarlar, soňra öz netijelerini synpa hödürleýärler. Bu usulda olar biri-birini diňlemegi, dürli pikirleri hormatlamagy we umumy netijä gelmegi öwrenýärler. Rol oýunlary, sahna görnüşindäki çykyşlar we ýagdaýlaýyn gepleşikler hem sözleýiş medeniýetini ösdürmegiň täsirli serişdeleridir. Mysal üçin, “Kitaphanada”, “Dükanda”, “Mugallym bilen söhbetdeşlikde” ýaly ýagdaýlar okuwçylara gündelik durmuşda ulanylýan sözlemleri dogry we ýerlikli ulanmagy öwredýär. Edebiýat sapaklarynda gahrymanlaryň hereketlerine baha bermek, eseriň mazmunyny gürrüň berdirmek, goşgy ýa-da kyssa bölegini labyzly okatmak hem sözleýiş başarnygyny ösdürýär. Okuwçy eseriň mazmunyny öz sözleri bilen beýan edende, onuň söz baýlygy, pikir yzygiderliligi we çykyş endigi kämilleşýär. Mugallymyň orny: Sözleýiş medeniýetini ösdürmekde mugallymyň şahsy göreldesi aýratyn ähmiýetlidir. Mugallym sözleri aýdyň, dogry we medeniýetli ulanmalydyr. Onuň gepleýşi okuwçylar üçin nusga bolup hyzmat edýär. Şonuň üçin sapakda edebi diliň kadalaryny berjaý etmek, artykmaç we ýerliksiz sözlerden gaça durmak gerek. Mugallym okuwçylaryň ýalňyşlaryny düzetende hem seresap bolmalydyr. Ýalňyşy gödek görnüşde görkezmek okuwçynyň çekinmegine sebäp bolup biler. Has dogry ýol — ýalňyşy düşündirmek, dogry görnüşini aýtmak we okuwça täzeden synanyşmaga mümkinçilik bermekdir. Höweslendirme we oňyn baha okuwçynyň sözleýişe bolan gyzyklanmasyny artdyrýar. Netije-de, okuwçylaryň sözleýiş medeniýetini ösdürmek yzygiderli we maksada gönükdirilen işi talap edýär. Söz baýlygyny artdyrmak, dogry diňlemek, öz pikirini erkin beýan etmek, edep kadalaryny berjaý etmek we edebi eserler bilen işlemek bu ugurda esasy şertlerdir. Türkmen dili we edebiýaty sapaklarynda söhbetdeşlik, toparlaýyn iş, rol oýunlary, döredijilikli ýumuşlar we labyzly okamak ýaly usullaryň ulanylmagy okuwçylaryň sözleýiş başarnygyny ösdürýär. Şeýle okuwçylar geljekde öz pikirini düşnükli beýan edýän, medeniýetli gepleşýän we jemgyýetde işjeň gatnaşýan şahsyýetler bolup ýetişerler. Arkadag şäheriniň iňlis diline ýöriteleşdirilen 4-nji orta mekdebiniň mugallymy: Hanalyýew Mekan