Fizika tebigatda bolup geçýän hadysalary, jisimleriň we maddalaryň häsiýetlerini öwrenýän möhüm ylymlaryň biridir. Fizikany öwrenmek okuwçylaryň diňe bir nazary bilimlerini artdyrman, eýsem olaryň synlamak, deňeşdirmek, seljermek, netijä gelmek we öz pikirini delillendirmek ýaly başarnyklaryny hem ösdürýär. Şonuň üçin fizika sapaklarynda tejribe işlerine aýratyn orun bermek zerurdyr. Tejribe okuwçynyň nazaryýetde öwrenen düşünjesini durmuşdaky hadysalar bilen baglanyşdyrmagyna mümkinçilik berýär. Okuwçy fizikanyň kanunlaryny diňe kitapdan okamak bilen çäklenmän, olary gözegçilik we amaly iş arkaly has gowy özleşdirýär. Şeýlelikde, sapak has gyzykly we täsirli bolýar. Tejribe işleriniň ähmiýeti: Tejribe işleriniň esasy artykmaçlygy okuwçynyň sapaga işjeň gatnaşmagydyr. Adaty düşündiriş wagtynda okuwçy maglumatlary diňleýär we ýazýar. Tejribe geçirilende bolsa ol ölçeg geçirýär, synlaýar, maglumatlary deňeşdirýär we netijä gelýär. Bu ýagdaý bilimleriň uzak wagtlap ýatda saklanmagyna ýardam edýär. Mysal üçin, güýç, massa we tizlenme bilen baglanyşykly temalarda dürli ýönekeý tejribeleri geçirmek arkaly okuwçy fizikanyň formulalarynyň diňe sanlar bilen işlemek däldigine düşünýär. Şeýle hem ýylylyk hadysalary, elektrik togy, ýagtylygyň ýaýramagy, ses we mehaniki hereket boýunça geçirilýän tejribeler okuwçylaryň gyzyklanmasyny artdyrýar. Tejribe işleriniň ýene bir möhüm tarapy — okuwçynyň howpsuzlyk düzgünlerini öwrenmegidir. Elektrik enjamlary, gyzgyn jisimler ýa-da beýleki gurallar bilen işlenende mugallymyň görkezmesine eýermek, iş ýerini tertipli saklamak we enjamlary dogry ulanmak öwredilýär. Tejribe işlerini guramagyň netijeli usullary: Tejribe işini üstünlikli geçirmek üçin mugallym öňünden maksady, zerur enjamlary we işiň ýerine ýetiriliş tertibini kesgitlemelidir. Tejribä başlamazdan öň okuwçylara onuň maksady düşündirilip, howpsuzlyk düzgünleri ýatladylyp geçilmelidir. Toparlaýyn tejribeler hem netijeli usullaryň biridir. Okuwçylar birnäçe topara bölünip, her topar belli bir işi ýerine ýetirip biler. Bir okuwçy ölçeg geçirýär, beýlekisi netijeleri ýazýar, ýene biri hasaplamalary ýerine ýetirýär. Soňra toparlar öz netijelerini synpa düşündirýärler. Bu usul okuwçylaryň hyzmatdaşlyk etmek we öz işiniň netijesini düşündirmek başarnygyny ösdürýär. Tejribäniň netijesini tablisa ýa-da ýönekeý çyzgy görnüşinde görkezmek hem peýdalydyr. Okuwçy ölçeg netijelerini tertipleşdirip, olaryň arasynda baglanyşyk tapmaga synanyşýar. Şeýle işler matematika bilen fizikanyň özara baglanyşygyny hem görkezýär. Tejribäniň nazary bilim bilen baglanyşygy: Fizika sapagynda nazary düşünje bilen amaly iş biri-birinden aýrylmazdyr. Mugallym ilki bilen hadysanyň ýa-da kanunyň manysyny düşündirip, soňra şol düşünjäni tejribe arkaly görkezse, okuwçy üçin täze maglumat has düşnükli bolýar. Meselem, ýagtylygyň şöhlelenmesi öwrenilende aýna bilen ýönekeý gözegçilik geçirmek, elektrik zynjyry öwrenilende zynjyryň elementlerini birleşdirip görmek, ýylylyk geçişi barada gürrüň edilende gündelik durmuşdaky mysallary synlamak okuwçynyň düşünjesini berkitmäge kömek edýär. Şeýle tejribeler fizika dersiniň durmuş bilen ýakyn baglanyşyklydygyny görkezýär. Mugallym tejribeden soň okuwçylara “Näme üçin şeýle boldy?”, “Netije nämä bagly?”, “Başga şertlerde nähili üýtgeşme bolup biler?” ýaly soraglary bermelidir. Bu soraglar okuwçylary diňe netijäni aýtmaga däl, eýsem onuň sebäbini düşündirmäge hem ugrukdyrýar. Mugallymyň we okuwçynyň işjeňligi: Tejribe işlerinde mugallym diňe görkeziji däl-de, okuwçylary ugrukdyryjy hökmünde çykyş edýär. Mugallym zerur görkezmeleri berýär, howpsuzlygy üpjün edýär we okuwçylaryň özbaşdak pikirlenmegine mümkinçilik döredýär. Okuwçy bolsa tejribäniň dowamynda işjeň gözlegçi bolmalydyr. Ol sorag berýär, çaklama edýär, synlaýar, ölçeg geçirýär we netijä gelýär. Şeýle okuw işi okuwçynyň özbaşdaklygyny we jogapkärçiligini ösdürýär. Tejribe işleriniň netijelerini bahalandyrmakda diňe soňky jogaba däl, eýsem okuwçynyň iş prosesine hem üns bermek möhümdir. Enjamy dogry ulanmak, ölçegleri takyk geçirmek, netijeleri ýazmak we öz pikirini düşündirmek hem bahalandyrylyp bilner. Netijede, fizika sapaklarynda tejribe işlerini geçirmek okuwçylaryň bilimini berkitmegiň we sapaga bolan gyzyklanmasyny artdyrmagyň täsirli ýollarynyň biridir. Tejribe arkaly okuwçy nazary düşünjäni amaly ýagdaýda görýär, synlaýar, deňeşdirýär we özbaşdak netijä gelýär. Şonuň üçin fizika mugallymy sapaklaryň mümkin bolan ýerlerinde ýönekeý we howpsuz tejribelerden peýdalanmalydyr. Tejribeleri toparlaýyn, jübütleýin ýa-da şahsy görnüşde guramak, netijeleri tablisa we çyzgylar arkaly görkezmek okuwçylaryň işjeňligini has-da ýokarlandyrýar. Fizika sapagynyň esasy maksady diňe formulalary ýatlatmak däl, eýsem okuwçyny tebigatda bolup geçýän hadysalara ylmy taýdan seretmäge, sorag bermäge we esasly netijä gelmäge öwretmekdir. Tejribe işleri hut şu maksada ýetmekde möhüm serişdeleriň biridir. Arkadag şäheriniň iňlis diline ýöriteleşdirilen 4-nji orta mekdebiniň fizika mugallymy Söhbet Myradow