Garagum çöli — Merkezi Aziýanyň iň uly çölleriniň biridir. Ol Türkmenistanyň çäginiň takmynan 80 göterimini tutup, ýurduň fiziki-geografiki we tebigy özboluşlylygyny kesgitleýän esasy faktordyr. Garagum çölüniň umumy meýdany 350 müň inedördül kilometrden gowrak bolup, ol günbatarda Hazar deňzinden gündogarda Amyderýa çenli, demirgazykda Sarygamış kölünden günortada Köpetdagyň eteklerine çenli uzalyp gidýär. Geografiki taýdan Garagum çöli üç esasy bölege bölünýär: Demirgazyk Garagumy: Geologiki taýdan iň gadymy bölek bolup, beýikligi 200-250 metre ýetýän belentliklerden we takyrlardan ybaratdyr. Merkezi Garagum: Ýassy reliefi, giň çäge depeleri we barhanlary bilen tapawutlanýar. Günorta Garagum: Köpetdagyň etekleri bilen çäkleşýär we ýerasty suwlaryň ýakynlygy sebäpli ekerançylyk zonasy üçin wajyp şartlary döredýär. Çölüň relýefinde çäge depeleri (barhanlar), gyrlar, takyrlar we şorluklar agdyklyk edýär. Çäge depeleriniň beýikligi käýerlerde 15-20 metre, käbir sebitlerde bolsa 40-50 metre çenli ýetýär. Şemal sebäpli barhanlar hemişe hereketde bolup, çölün meýdanynyň we görnüşiniň üýtgemegine sebäp bolýar. Garagum çöli düýpgöter kontinental we gury (arid) klimata eýedir. Ýaz we tomus aýlarynda howanyň temperaturasy gaty ýokary bolup, köplenç kölegede 40-45°C-den geçýär, çägeniň ýüzi bolsa 70-80°C-ä çenli gyşýar. Gyş aýlarynda bolsa temperatura -20°C-ä çenli düşüp biler. Ýagynyň ýyllyk mukdary gaty azdyr — ortaça 70-150 mm aralygynda üýtgeýär we ol esasan gyş-ýaz aýlaryna düşýär. Gidrologiki taýdan çölde durnukly akar derýalar ýok diýen ýaly. Esasy suw çeşmesi hökmünde gündogar serhet boýunça akyp geçýän Amyderýa hyzmat edýär. Çölüň içinden akyp geçýän Garagum kanaly bolsa dünýädäki iň uly emeli suwaryş kanallarynyň biri bolup, ol çöli suwlandyrmakda, ilatly ýerleri suw bilen üpjün etmekde we oba hojalygyny ösdürmekde uly ähmiýete eýedir. Çölüň florasynda çuňňur kök ulgamyna eýe bolan çöl ösümlikleri agdyklyk edýär. Olardan ak we gara sazak, gandym, çerkez we selin ýaly ösümlikleri görkezmek bolar. Sazak tokaýlyklary çäge depelerini saklamakda we olaryň ýaýramagynyň öňüni almakda möhüm ekologik ähmiýete eýe. Derweze gaz krateri («Çöl ýalkymy») Garagum çölüniň jümmüşinde, Aşgabat şäherinden takmynan 260 kilometr demirgazykda ýerleşýän Derweze gaz krateri çöli dünýä meşhur edýän täsin gözellikleriň biridir. 1971-nji ýylda geologiki gözleg we burawlama işleri geçirilen mahaly, ýerasty gowaklygyň çökmegi netijesinde uly krater döreýär. Zyýanly metan gazynyň töwerege ýaýramagynyň öňüni almak üçin gazy ýakmak kararyna gelinýär. Geologlar gazyň birnäçe günde ýanyp gutarjagyny çaklan hem bolsalar, gaz gory ägirt uly bolup çykýar we krater 50 ýyldan gowrak wagtdan bäri üznüksiz ýanmagyny dowam etdirýär. Krateriň diametri takmynan 60-70 metr, çuňlygy bolsa 20-30 metre ýetýär. Onuň içindäki ýüzlerçe alaw dili öçmän ýanýar. Ol «Çöl ýalkymy» ady bilen hem tanalyp, dünýäniň çar tarapyndan syýahatçylary özüne çekýär. Ylmy barlaglar netijesinde krateriň düýbündäki ýokary temperaturada ýaşap bilýän özboluşly mikroorganizmler hem tapyldy. Garagum çöli diňe bir tebigy zolak bolman, eýsem ýurduň ykdysadyýeti üçin hem ägirt uly tebigy baýlyk çeşmesidir. Çölüň jümmüşinde ägirt uly tebigy gaz we nebit gorlary ýerleşýär. Dünýäde iň uly gaz känleriniň biri bolan "Galkynyş" gazy kän hem-edil Garagum çölüniň çäginde ýerleşýär. Garagum çöli asyrlar boýy goýundarçylyk (özboluşly garaköli goýunlary) we düýedarçylyk üçin esasy öri meýdany bolup hyzmat edip gelýär. Çöl ösümlikleri ýylyň köp böleginde mal otarmak üçin ýaramlydyr. Ak çägeler, uly takyrlar, gadymy Ýüpek ýolunyň ugrundaky taryhy ýadygärlikler hamana Derweze gaz krateri ýaly tebigy täsinlikler daşary ýurtly we ýerli syýahatçylaryň ünsüni özüne çekýär. Çöl ekosistemasy gaty duýgur bolup, adamyň hojalyk işleri we klimatyň üýtgemegi sebäpli birnäçe ekologik meseleler bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Çäge galyndylarynyň ilatly ýerlere we ekerançylyk meýdanlaryna ýaýramagy (çölleşme), ýerasty suwlaryň duzlanmagy we seýrek duş gelýän haýwanlaryň sanynyň azalmagy esasy meseleleriň hataryndadyr. Bu meseleleri çözmek we Garagumyň tebigatyny gorap saklamak üçin birnäçe döwlet maksatnamalary amala aşyrylyp gelinýär. Çölde Repetek biosfera goraghanasy, Bereketli Garagum goraghanasy ýaly meýdanlar döredilip, ol ýerde çölüň tebigy mirasy, faunasy we florasy ylmy taýdan içgin öwrenilýär hem-de goralýar. Şeýle hem çäge depelerini saklamak üçin sazak we beýleki çöl ösümliklerini ekmek işleri yzygiderli geçirilýär. Garagum çöli — diňe bir çäge ummyny bolman, eýsem Türkmenistanyň taryhy, medeniýeti, ykdysadyýeti we tebigy baýlygy bilen aýrylmaz baglanyşykly bolan özboluşly tebigy çeşmedir. Arkadag şäheriniň iňlis diline ýöriteleşdirilen 4-nji orta mekdebiň mugallymy: Sapyýew Serdar