PARZDEPE (dowamy) ♣"PARZDEPE" gadymyýetin yany. XX asyryn ortalarynda baslap g.o d.g Turkmenistana toplumlaýyn arheologik ekspediyasy (GTATE)tarpyndan enceme galalar solaryn hatarynda ilatyn arasynda Parzdepe ady bn belli bolan gala hem hasaba alynyar. Nusay galasy bn dowurdes hasaplanyan bu galanyn alymlaryn caklamaklaryna gora b.e.ozalky V munýyllyga degislidigini hakynda caklamalar bar. Parzdepe gadymy yadygarligin ozunin gadymy medeniyeti bn tapawutlanyp yasaysyn uznuksiz mekany bolupdyr. Parzdepe galasy Nusay saher galasynyn tusse gorner yakyn golaýynda g.o Kopetdagyn eteginde dag cesmeleriniñ karizlerin ulgamynda yerlesipdir. XX asyryn 50-nji yylarynda g.o Turkmenistan toplumlaýyn arheologik ekspedisiyasy enceme yadygarligi hasaba alyp ol yerlerde duypli we deslapky gazuw agtarys islerini alyp barylyar. 1947-nji yylda Parzdepe galasynda ilkinji deslapky gazuw agtarys islerini belli alymlar alyp baryar. Barlaglaryn netijesinde 1953-nji yylda "GTATE"-niñ isleri atly ýygyndynyñ sanyna giryar. Parzdepe galasynyñ gurlusyk islerinde dasdan bisen kerpisden peydalanypdyrlar. Gurlan binalaryn we jaylaryn binyady Kopetdagyn daslaryndan tutulyp diwarlar toýyndan we kerpisden galdyrylypdyr. Seylede X-XII asyrlara degisli durli gornusli kulalcylyk onumlerinin ondurilmegi bn X asyrdan baslap kuyzeleri kerpiçleri syrcalamak isleri yaybañlandyrylyar. Kulalcylyk onumleri bolan durli gornusli kuyzelerin yapyk usulda bisirilmegi olara durli gornusli geometrik nagyslaryn salynmagy haly gollerinin nagyslaryny yatladyar. Kuyze gaplarynyñ durli renkler ak,gok,yasyl syrcalar bn bezelmegi gara we gonur renkleri ulanmagyn usullarynyn bilinmegin kulalcylygyn senetciligin gin gerime eye bolmagyna getiryar. Alymlar tarapyndan heniz doly owrenilmedik Parzdepe saherinin Turkmenistanyn taryhynda in gadymy gecmisi onumcilik medeniyeti bolan mirasdygyny goz yetirmek bolyar. Arheologlar topary orta asyr Nusay welayatynyn saherleridir obalarynyn yerlesisini olaryn maddy medeniyeti owrenmek maksady bn 1947-nji ýylyn noyabyrynda hazirki Abadan etrabynda Serdara cenli aralykda yerlesyan arheologik yadygarliklerin 20-den gowragynda barlag islerini amala asyryalar. Alymlar sol ýylyn 7-nji noyabyrynda Parzdepede hem bolup uly bolmadyk mocberdaki barlaglary geciripdirler we "GTATE"-niñ islerini 5-nji otryadynyñ arheologik taparynyn isi hakynda hasabat atly makalasynda beyan edilipdir. Yadygarligin nadogry bäş burcluk gornusi bolup onun tutyan meydany 160×200 inedordul metre barabardyr. Saherin d.g tarapy onun beyikligi yerlerinden 6-7,5 metre golay beyigrakdir. GTATE- niñ alymlary tarapyndan barlanan mahaly Parzdepaniñ diwarlary onat saygarmak bolyan eken. Arheologlar barlag gecireni bari 70ýyla golay wagt gecendigi zerarly sol diwarlar hazirki dowurde gum seńñirini yatladyp duran gerşe owrulip gidipdir. Alymyñ makalasynda bu yadygarligi "Parzdepe"gornusinde atlandyrylyandygyny bellemek gerek. 1930-njy yylyn 14-nji maýynda hazirki Abadan saherinde 8-10 kilometr g.o-g.b yerlesyan "Arrazdepeden" tapylan zatlaryn saklanyandygyny yatlap gecipdir. Ozi hem alym:"Bizim "Arrazdepe"diyyanizmiz Parzdepe bolaymasyn"diyip, caklamany one surupdir. B.A.Litwinskiniñ isinde "Arrazdepe"diyip atlandyrylyan yadygarlik gumansyz Parzdepe bolmaly sebabi 3-4 kilometr aratapawut edyandigini garamazdan yadygarliklerin ikisi hem sol bir yerde yagny Abadan saherinin g.o-g.b yerlesyar. Turkmen medeniyeti institutynyñ alymlarynyn barlag geciren dowri Abadan saheri yokdy sonun ucin hem eger yadygarligin yerlesyan yerini Buzmeyin obasyndan hasaplasan gakykatdan hem Parzdepe ondan 8-10 kilometr g.o-g.b yerlesyan yadygarlik bolup galyberyar. Barlaglaryn yuzley gecirilendigi sebapli Parzdepanin dewezesiniñ yerlesyan yerini anyklamak basartmandyr emma B.A. Litwinskiy derweze yadygarligin g.o diwarynda bolandyr diyip caklayar. Saherin 45×50 inedordul meydany tutyan Erkgalasy onun edil merkezinde diyen yaly yerlesyar. Uzakdan seredeninde Erkgala saherin ozunden 1-3metr belentlikde selenlap gorunyar. Erkgalanyñ diwarlarynyn bolandygyny we onun adaty daslaryn arasyna palcyk goylup orulendigi mese-malim bildiryar. Barlag gecirilen wagty Parzdepanin Erkgalasynyñ d.g-g.b diwarynda 5,5metr belentlikdaki diñiñ galyndylary hem bolupdyr. Saherin demirgazygynda saklanyp galan desgalaryn harabalygyndan cen tutup galanyn icinden kabir ymaratlaryn duybunin esasan dasdan tutulandygyny gormek bolyar. Has irki kulalcylyk onumleriniñ bolekleri IX-X asyrlara degisli. Yuzune acyk renkli angob calnan seyle hem sary we gara renkli kuyze bolekleri gorkezmek bolar. Bu yerde X-XII asyrlaryn durli gornusli kulalcylyk onumlerinin bolekleri has kop dus gelyar. Parzdepe saherinde gara hemde gonur cyzyklar bn bezelen ak syrcaly hemde yuzune uzak wagtlap saklanyan yasyl syrca calnan kuyzelerin bolekleri has kop tapyldy. Sol yasyl renkli kuyze boleklerinin Oguz han dowrunden bari bizim milletimize mahsus renkdigini turkmen Tugunyn yasyl bolmagynyñ hem sol yorelgeden ugur alandygy nygtalyar. Bu kuyze bolekleri bolsa X-XI asyrlara degislidir. Saherin harabalyklarynyn iki sany bolegini gorkezmek bolar. Yasyl syrcaly sol gapaklaryn birinin ustune oyulyp on sany gul yapragy birlesdiryan sekil basylypdyr. Beyleki gapagyn yasyl syrcalanan tutawajynyñ yokary galyp duran erñegine das yuzune bolsa kertikler edilipdir. Yadygarlikde mongollaryn dowri hasap edilyan XIII-XIV asyryn birinji yarymynda degisli kuyze dowukleri has kop dus gelyar. Bu yerden tapylan kasaniñ duybundaki geometrik sekili yada salyan owadan gül yaprak diysen ozune cekijidir. Dowamy bar... Gazetden elektron görnüşe geçiren: @Taryhçy zenan

Köneler, wagt tarapyndan 1 year ago
Teswir ýazmak üçin Içeri gir